ЁЯУЬ RBI рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ (1935–2025) рднाрд░рддीрдп рд░िрдЬ़рд░्рд╡ рдмैंрдХ — рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓

RBI рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ (1935–2025) | рднाрд░рддीрдп рд░िрдЬ़рд░्рд╡ рдмैंрдХ

ЁЯУЬ RBI рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрддिрд╣ाрд╕ (1935–2025)

рднाрд░рддीрдп рд░िрдЬ़рд░्рд╡ рдмैंрдХ — рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ुрдкрдпा рдФрд░ рдоौрдж्рд░िрдХ рдиीрддि рд╕ुрдзाрд░ рддрдХ рдХी рдкूрд░ी рдпाрдд्рд░ा
ЁЯПЫ️ 1. рд╕्рдеाрдкрдиा рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╡рд░्рд╖ (1926–1949) рднाрд░рдд рдХे рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ рдХा рдЬрди्рдо
1913
рдЪेрдо्рдмрд░рд▓ेрди рдЖрдпोрдЧ рдиे рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдмрддाрдИ
рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕िрдлाрд░िрд╢
1926
рд╣िрд▓्рдЯрди рдпंрдЧ рдЖрдпोрдЧ рдиे RBI рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдХी
рдиाрдо "Reserve Bank of India" рд░рдЦा рдЧрдпा
1933
RBI рд╡िрдзेрдпрдХ рд╡िрдзाрди рд╕рднा рдоें рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा
рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдХी рдоंрдЬूрд░ी рдоिрд▓ी
1 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1935
RBI рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдиिрдЬी рд╢ेрдпрд░рдзाрд░рдХ рдмैंрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें
рдкрд╣рд▓े рдЧрд╡рд░्рдирд░: рд╕рд░ рдУрд╕рдмोрд░्рди рд╕्рдоिрде
рдЬрдирд╡рд░ी 1938
RBI рдиे рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рдпं рдХे рдмैंрдХ рдиोрдЯ рдЬाрд░ी рдХिрдП
рдкрд╣рд▓े рдХे рдиोрдЯ рд╕рд░рдХाрд░ рдЬाрд░ी рдХрд░рддी рдеी
1944
рдм्рд░ेрдЯрди рд╡ुрдб्рд╕ рд╕рдо्рдоेрд▓рди
RBI рдЧрд╡рд░्рдирд░ рд╕ी.рдбी. рджेрд╢рдоुрдЦ рдиे рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХिрдпा
рдЬрдирд╡рд░ी 1946
₹500, ₹1000, ₹10,000 рдХे рдиोрдЯ рд╡िрдоुрдж्рд░ीрдХृрдд
рдЧुрдк्рдд рдзрди рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рд▓िрдП
рдЬрдирд╡рд░ी 1949
RBI рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг
рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдоें рдЖрдпा
✨ рдЯ्рд░िрдХ: "1913 рдоें рд╣ुрдИ рдкрд╣рд▓ी рдЪрд░्рдЪा, 1935 рдоें RBI рд╣ुрдЖ рд╢ुрд░ू, 1949 рдоें рд╣ुрдЖ рджेрд╢ рдХो рд╕рдорд░्рдкिрдд"
ЁЯПж 2. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдпुрдЧ (1949–1990) рдмैंрдХिंрдЧ рд╡िрд╕्рддाрд░, SBI, RRB, NABARD
1949
рдмैंрдХिंрдЧ рдХंрдкрдиी рдЕрдзिрдиिрдпрдо (Banking Regulation Act) рд▓ाрдЧू
рдмैंрдХ рдиिрдпрдорди рдХी рд╕्рдеाрдпी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
1955
рдЗрдо्рдкीрд░िрдпрд▓ рдмैंрдХ → SBI
60% рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी RBI рдХे рдкाрд╕
1956
рджрд╢рдорд▓рд╡ рд╕िрдХ्рдХा рдк्рд░рдгाрд▓ी рд▓ाрдЧू
рдПрдХ рд░ुрдкрдпा = 100 рдкैрд╕े
1957
рди्рдпूрдирддрдо рд░िрдЬрд░्рд╡ рдк्рд░рдгाрд▓ी (Minimum Reserve System)
рдиोрдЯ рдЬाрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ोрдиे рдХा рд░िрдЬрд░्рд╡ рдЬрд░ूрд░ी рдирд╣ीं
1964
IDBI рдФрд░ UTI рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ
рдЬूрди 1966
рд░ुрдкрдпा 36.5% рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпिрдд
рдкाрдЙंрдб рдХे рд╕ाрде рддाрд▓рдоेрд▓ рдХे рдХाрд░рдг
рдЬुрд▓ाрдИ 1969
14 рдмрдб़े рдмैंрдХों рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг
₹50 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЬрдоा рд╡ाрд▓े рдмैंрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХृрдд
1969
рд▓ीрдб рдмैंрдХ рдпोрдЬрдиा рд╢ुрд░ू
рдЬिрд▓ा-рд╕्рддрд░ीрдп рдмैंрдХिंрдЧ рд╡िрд╕्рддाрд░
рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1975
20-рд╕ूрдд्рд░ीрдп рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо (20 Point Programme)
рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдЙрди्рдоूрд▓рди
рд╕िрддंрдмрд░ 1975
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмैंрдХ (RRB) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЛрдг рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░
рдЬрдирд╡рд░ी 1978
₹1000, ₹5000, ₹10,000 рдХे рдиोрдЯ рд╡िрдоुрдж्рд░ीрдХृрдд
"рд╣рд╡ाрд▓ा" рд▓ेрдирджेрди рдкрд░ рд░ोрдХ рдХे рд▓िрдП
рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1980
6 рдиिрдЬी рдмैंрдХों рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг
рджूрд╕рд░ा рдЪрд░рдг
рдЬुрд▓ाрдИ 1982
NABARD рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдФрд░ рдХृрд╖ि рдЛрдг рдХा рдиिрдпाрдордХ
1988
DFHI (Discount and Finance House of India) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рдордиी рдоाрд░्рдХेрдЯ рдХा рд╡िрдХाрд╕
ЁЯза рдЯ्рд░िрдХ: "69 рдоें 14, 80 рдоें 6, RBI рдиे рдмрдв़ाрдИ рдмैंрдХिंрдЧ рдХी рд╕ाрдЦ"
ЁЯУИ 3. рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╕ुрдзाрд░ рдпुрдЧ (1991–2000) RBI рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджौрд░
рдЬुрд▓ाрдИ 1991
рд░ुрдкрдпा 18% рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпिрдд (рджो рдЪрд░рдгों рдоें)
рднुрдЧрддाрди рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдП
рдирд╡ंрдмрд░ 1991
рдирд░рд╕िрдо्рд╣рдо рд╕рдоिрддि рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ें
SLR/CRR рдоें рдХрдоी, рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ुрдзाрд░
рдоाрд░्рдЪ 1992
LERMS (рджोрд╣рд░ी рд╡िрдиिрдордп рджрд░) рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╢ुрд░ू
рдмाрдЬाрд░-рдЖрдзाрд░िрдд рд╡िрдиिрдордп рджрд░ рдХी рдУрд░ рдкрд╣рд▓ा рдХрджрдо
1993
рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдмैंрдХों рдХे рд▓िрдП рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी
HDFC Bank, ICICI Bank, UTI Bank рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рдЕрдЧрд╕्рдд 1994
рд░ुрдкрдпा рдЪाрд▓ू рдЦाрддे рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиीрдп
IMF рдХे рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж VIII рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा
рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1994
рд▓ेंрдбिंрдЧ рд░ेрдЯ рдбीрд░ेрдЧुрд▓ेрдЯ
рдмैंрдХों рдХो рдЕрдкрдиा PLR рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि
1996
M₁, M₂, M₃ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд
рдоुрдж्рд░ा рдЖрдкूрд░्рддि рдХी рдоाрдк
рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1997
рдЕрд▓्рдкрдХाрд▓िрдХ рдЯ्рд░ेрдЬрд░ी рдмिрд▓ (WMA) рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕े рдмрджрд▓ा
рд░ाрдЬрдХोрд╖ीрдп рдШाрдЯे рдХा рд╕्рд╡рддः рдоुрдж्рд░ीрдХрд░рдг рдмंрдж
рдЬूрди 1997 / рдирд╡ंрдмрд░ 1997
рдПрд╢िрдпाрдИ рдоुрдж्рд░ा рд╕ंрдХрдЯ рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें рдЙрдкाрдп
рдоौрдж्рд░िрдХ рд╕्рдеिрд░рддा рдХाрдпрдо рд░рдЦी
рдЬूрди 1998
рдмрд╣ु-рд╕ूрдЪрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг (Multiple Indicator Approach)
рдоौрдж्рд░िрдХ рдиीрддि рдоें рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрдХेрддрдХों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ
1999
FEMA рдЕрдзिрдиिрдпрдо FERA рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд▓ाрдЧू
рд╡िрджेрд╢ी рдоुрдж्рд░ा рдиिрдпрдоों рдХो рдЙрджाрд░ рдмрдиाрдпा
⚡ рдЯ्рд░िрдХ: "91 рдоें рд╕ंрдХрдЯ, 92 LERMS рдХा рдЖрдЧрдорди, 94 рдоें рд░ुрдкрдпा рдЪाрд▓ू рдЦाрддे рдоें рд╣ुрдЖ рдоुрдХ्рдд"
ЁЯТ╗ 4. рдЖрдзुрдиिрдХीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдПрдХीрдХрд░рдг (2000–2015) рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдФрд░ 'рдлोрд░्рдЯ्рд░ेрд╕ рд░ेрдб्рдбी'
2003–2008
Y.V. Reddy рдХा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓
"рдлोрд░्рдЯ्рд░ेрд╕ рд░ेрдб्рдбी" – рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрдХрдЯ рд╕े рдмрдЪाрдпा
2005
BCTT (рдмैंрдХिंрдЧ рдХैрд╢ рдЯ्рд░ांрдЬेрдХ्рд╢рди рдЯैрдХ्рд╕) рд▓ाрдЧू (рдЬूрди 2005) 2009 рдоें рд╕рдоाрдк्рдд
рдХрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдмрджрд▓ाрд╡
2008
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрдХрдЯ
RBI рдХी рд╡िрд╡ेрдХрдкूрд░्рдг рдиीрддिрдпों рд╕े рднाрд░рдд рдмрдЪा
2013
рдЯेрдкрд░ рдЯैंрдЯ्рд░рдо
рдбॉ. рд░рдШुрд░ाрдо рд░ाрдЬрди рдиे "рдл्рд░ैрдЬाрдЗрд▓ рдлाрдЗрд╡" рд╕े рднाрд░рдд рдХो рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ा
ЁЯОп 5. рдоौрдж्рд░िрдХ рдиीрддि рд╕ुрдзाрд░ (2015–рд╡рд░्рддрдоाрди) MPC, FIT, рд╡िрдоुрдж्рд░ीрдХрд░рдг, CBDC
2016
рд▓рдЪीрд▓ी рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рд▓рдХ्рд╖्рдп (FIT) рдЕрдкрдиाрдпा
рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рд▓рдХ्рд╖्рдп: 4% (±2%)
2016
Monetary Policy Committee (MPC) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
6 рд╕рджрд╕्рдпीрдп рд╕рдоिрддि (3 RBI, 3 рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдиाрдоिрдд)
2016
2016 рд╡िрдоुрдж्рд░ीрдХрд░рдг (₹500-₹1000)
рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЙрд░्рдЬिрдд рдкрдЯेрд▓
2018–2024
рд╢рдХ्рддिрдХांрдд рджाрд╕ рдХा рдХाрд░्рдпрдХाрд▓
рдХोрд╡िрдб-19 рдХे рджौрд░ाрди рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рджрд░ рдХрдЯौрддी
рджिрд╕ंрдмрд░ 2022
CBDC (рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ुрдкрдпा) рдХा рдкाрдпрд▓рдЯ рд▓ॉрди्рдЪ
рднाрд░рдд рдХा рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоुрдж्рд░ा
рджिрд╕ंрдмрд░ 2024
рд╕ंрдЬрдп рдорд▓्рд╣ोрдд्рд░ा рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдмрдиे
рдЧोрд▓्рдбीрд▓ॉрдХ्рд╕ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा: 7.3% рд╡िрдХाрд╕, 2% рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि
ЁЯУК RBI рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдШрдЯрдиाрдПँ (рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें)
рдХ्рд░.рдШрдЯрдиाрд╡рд░्рд╖рдк्рд░рднाрд╡
1RBI рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा1935рднाрд░рдд рдХा рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ
2RBI рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг1949рдкूрд░्рдг рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡
3рджрд╢рдорд▓рд╡ рд╕िрдХ्рдХा рдк्рд░рдгाрд▓ी19571 рд░ुрдкрдпा = 100 рдкैрд╕े
4SBI рдХा рдЧрдарди1955рдЗрдо्рдкीрд░िрдпрд▓ рдмैंрдХ рд╕े SBI
5рдмैंрдХों рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг (рдкрд╣рд▓ा рдЪрд░рдг)196914 рдмैंрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд
6рдмैंрдХों рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдпрдХрд░рдг (рджूрд╕рд░ा рдЪрд░рдг)19806 рдмैंрдХ
7рд░ुрдкрдпा рдЕрд╡рдоूрд▓्рдпрди1966, 1991рднुрдЧрддाрди рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ुрдзाрд░
8рдирд░рд╕िрдо्рд╣рдо рд╕рдоिрддि рд╕ुрдЭाрд╡1991рдмैंрдХिंрдЧ рд╕ुрдзाрд░ों рдХी рдиींрд╡
9рд░ुрдкрдпा рдЪाрд▓ू рдЦाрддे рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиीрдп1994рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоाрдирдХों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк
10FEMA1999FERA рдХो рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд, рдЙрджाрд░ीрдХрд░рдг
11FIT + MPC2016рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рд▓рдХ्рд╖्рдп, рд╕ंрд╕्рдеाрдЧрдд рдиीрддि рдиिрд░्рдоाрдг
```

рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ

рдЗрд╕ рдм्рд▓ॉрдЧ рд╕े рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкोрд╕्рдЯ

рдмेрд╕рд▓ (BASEL) – рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмैंрдХिंрдЧ рдиिрдпрдоों рдХी рдкूрд░ी рдЧाрдЗрдб

13 рд╡िрдд्рдд рдЖрдпोрдЧ (Finance Commission) – рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬाрдирдХाрд░ी

SDR